Thursday, May 3, 2012

Seda Mak Software Livre:


ARTIGU NO.3/2012
Prepara husi: Eng Abilio Bernardo Caldas












MAI HAMUTUK HADIA TETUM NEBE BELE USA BA VERSAUN TEKNIKU ICT NIAN
SEDA MAK SOFTWARE LIVRE
Artigu ida ne´e atu bele responde deit ba diversas ou hanoin diferencia komun ba iha usuários ou user foun nebe mak atu hetan konhesimento basiku ba Software Livre, ba sira nebe desenvolve, ou alunos nebe ho serviços akademikos hanesan tuir mai ne´e:
  • Seda mak Software Livre?
  • Seda mak copyleft?
  • Seda mak halo diferencia  software livre e código aberto?
  • Obrigasaun seda deit ba ema nebe mak desenvolve ou distribui software livre?
  • Licensa saída deit mak software Livre nebe komun lui?
  • Examplo ida nebe mak Software Livre populares? 
 
SEDA MAK SOFTWARE LIVRE
Software Livre, ou Free Software, conforme a definição de software livre cria husi Free Software Foundation, software livre nebe bele usa, bele kopia, bele estuda, bele modifica e bele distribui ho livre ba ema nebe deit mak precisa sem iha restrisaun ou bandu. Forma nebe babain usa mak software livre bele distribui ka fahe ho livre e acompanha ho licensa software livre hanesan (GPL ou BSD), e ho  disponibilizasaun nia fonte kodiko.
Software Livre lahanesan ho  software nebe domínio Publico. Primeiro, kuando ita utiliza ho kombinasaun ho licensas típikas (hanesan ho licenças GPL e BSD), ne´e garante ona direitos autores nian no programador/organizasaun ida nian. O segundo kasu akontese kuando autor ida husi software renuncia propriade ba programa (ba direitos nebe hanesan ou associados) ida ne´e sai hanesan software komum.
 
Richard Matthew Stallman
O Software Livre hanesan movimento organizado nebe hahu husi tinan 1983, kuando Richard Stallman (foto iha leten) hahu inisiu ba  Projeto GNU e, uluk lui maka Free Software Foundation.
Software Livre refere ba existência simultânea ba quatro tipos liberdade ba ema nebe usa software, nebe defini iha Free Software Foundation. Hare iha alínea okos nia esplikasaun ba pontos hat Liberdades nian, basea ba Definição Software Livre publica husi FSF:
Pontos hat (4)  liberdades basikos liga ho software livre hanesan tuir mai ne´e:
  • Liberdade ba exekusaun programa ba kualkuer lalaok (liberdade nº 0)
  • Liberdade ba estuda hanesan ema programa funciona, e adapta ba ni-nia precisa ou necessidades (liberdade nº 1). Acesso ba fonte kodigu nian hanesan  pré-requisito ba Liberdade ida ne´e.
  • Liberdade ba  distribui fila fali ou redistribuir kopias, ho motivo atu ajuda ema seluk nebe precisa (liberdade nº 2).
  • Liberdade ba aperfeisoa programa ida, e livre husi o nia  aperfeisoamentos, ho motivo ida katak comunidade hotu hotu hetan nia benefisiu (liberdade nº 3). Acesso ba Fonte kódigo hanesan pré-requisito ida be Liberdade ida ne´e.
Program ida ne´e software livre se ema hotu ou usuários hotu hetan liberdades ida ne´e. Portanto, ita hotu ou usuários sira livre atu halo distribuisaun e fahe ou redistribuir kópias, ho ou sem modifikasaun, Ho gratuita ou gratis ou kobra husi taxa ida ba nia distribuisaun ba iha kualker ida ou kualker fatin ida. Sai Livre ba halao buat sira ne´e hetan significante lui buat seluk nebe ita boot sira la precisa atu husu ou atu selu ba nia permisaun ou licensa.
Ita boot sira bele moos hetan Liberdade atu halo modifikasaun e usa hanesan ba privado ou ba ita nain rasiik iha servisu fatin no moos ita boot sira nia uma, sem e nem temi katak existe. Se ita boot sira publica nia modifikasaun, ita boot la precisa e la obriga atu halo avisu ba ema seluk ou iha sirkuntansias especial ruma.
Liberdade ba utiliza programa ida significa liberdade ba kualker tipo físika ema ida ou jurídica utilizasaun ba software iha kualker tipu ba sistema komputasional, ba moos kualker tipu servisu nian ou actividades ruma, sem ke  nesessariu komunika ho  desenvolvedor ou kualker entidade em especial.
Liberdade ba fahe distribuisaun ou redistribuir kópias bele inklui formas binárias ou executáveis ba programa, hanesan moos ba fonte código nian, hanesan moos ba versaun originais e ba moos nia modifikasaun. Iha parte seluk ke atu halo modifikasaun, e publika versaun nebe stabil, ou hetan significado, nebe bele hetan acesso ba fonte kodigu nian ba programa. Portant, acesso ao código-fonte é uma condição necessária ao software livre.
Para que essas liberdades sejam reais, elas tem que ser irrevogáveis desde que você não faça nada errado; caso o desenvolvedor do software tenha o poder de revogar a licença, mesmo que você não tenha dado motivo, o software não é livre.
Seda Mak copyleft?
Copyleft hanesan extensaun ida husi pontos 4 liberdades basikas, e forma iha obrigasaun ida. Segundo site ba Free Software Foundation, “O copyleft hateten katak ke kualker ida nebe mak distribui software, ho ou sem modifikasaun, tenki lui husi adiante ba liberdade ba kopia e modifika programa foun. O copyleft garante ke usuários hotu hetan liberdade.” – ou hanesan: se imi simu software ida ho nia licença livre nebe inclui cláusulas ba copyleft, e se opta ba redistribui ou fahe distribuisaun (modifika ou lae), tenki ser mantein hanesan ho nia licença nebe imi simu.
Laos licenças software livre hotu inclui tia ona a característica ba copyleft. Licença GNU GPL (adopta husi kernel Linux) hanesan exemplo boot lui ba licença copyleft. Licenças livres seluk, mak hanesan licença BSD ou Llicença ASL (Apache Software License) nebe la inclui karacterístika ba Copyleft niant.
 
Iha leten ne´e imi bele hare simbolo ba copyleft nian, ho liafuan hanesan iha protugues trocadilho ho copyright, ho tradusaun nebe besik lui serio “ami husik kopiar” ou “kopia nebe permiti ou husik”

Duvidas e Hanoin oin seluk kona ba lalaok komum software livre ho licença GPL
Hau bele distribui hanesan ba komercial ou kobra ba software livre, ba hau nia aan rasiik ou ema seluk?
Nota katak difinisaun sira ne´e hateten katak liberdade nebe apresenta iha leten acima la halo referencia ida ka kustos ou Presus ruma ba software sira ne´e. Defacto katak Kobra ka la halo distribuisaun ba licença ba usa software la implika direta se kuando  software livre ou lae. La impede ke software livre ida nebe ita boot sira hetan bele kopia e faan, ou  modifika ou lae husi ita boot. Ou hanesan, software livre nebe la necessario precisa tenki gratuita.
Portantu, ita boot sira bele hetan selu hodi simu kópias ba software livre ida, ou ita boot sira bele hetan kopia ida ho la iha kusto ou folin husi software ne´e. Mas independente hanesan ita boot sira hetan kópia, ita boot sira iha liberdade ba kopia e modifika software, ou mesmu ke faan kópias – ou distribui ho gratuita.
“Software Livre” La significa “Laos-Komercial”. programa ida livre nebe hetan disponibel ba usa iha sector komercial, ba desenvolvimento komercial, e distribuisaun komercial. Desenvolvimento komercial software livre laos ona buat nebe la komum; hanesan softwares livres komersiais nebe  importantes.
 
Se hau distribui software livre ida, hau tenki fahe ou fornese kópias ba kualkuer interessado, ou mesmo ke disponibilisa ba download públiku?
A resposta badak mak hanesan “Lae”. Nee hanesan atitudenebe sintonia ho filosofia ba liberdade software se ita boot disponibiliza ba kualkuer interessado, preferencialmente ba iha formato fasil manipulasaun (exemplo: imagens ISO CD-ROMs, pacotes tar.gz ho fonte kodigos ou  formatos seluk ba código executável instalável), mas ita boot sira la iha obrigasaun ida ne´e.
Entretantu, ita boot sira tengki husik fonte código iha disposisaun ba ema nebe hare e simu código-executável (Kasu ita boot sira la distribui konjunta, Ka forma nebe apropriado lui), Husi termos ba licença. E, naturalmente, tengki respeita termos hotu hotu ba iha licença livre nebe adopta ona.
Se hau usa software livre ida, hau tenki disponibilisa hau nian próprios softwares ba públiku?
Lae. Mesmo ke ita boot halo alterasaun ba software GPL ida e rai ou save ba ita boot próprio nia usa, ita boot la iha infringindo ba licença. Obrigasaun basika GPL, bene refere ba respeito disponibilizasaun software, se ita boot disponibiliza ba terceiros software balun nebe hetan husi termos GPL (modifica husi ita boot ou lae), disponibilizasaun ida ne´e bele hetan husi termos da GPL.
Nune, bele dehan legal e normal ba mesmu desenvolvedor ou ema nebe mak desenvolve disponibilizasaun ba softwares balun ho licenças livres e ho licenças proprietárias seluk, ho softwares livres e laos-livres instala iha mesmu komputador, usa softwares livres (hanesan kompilador GCC) hanesan ferramentas desenvolvimento ba softwares proprietários, ou inklui softwares livres e laos-livres iha CD-ROM.

Duvidas comum seluk?
Bele hatre iha resposta ba duvida seluk nebe freqüente ba ema desenvolvedor, distribuidores e usuários ba Software Livre iha GPL FAQ (versaun português).

Software livre X Código Abertu ou Nakloke
Iha tinan 1998, Grupo ida personalidades ba komunidade e ba mercado nian nebe gravita ba torno software livre, insatisfeitus ou la satisfitu ho  postura filosófika ba movimento existente e fiar ke kondenação ba usa software proprietário hanesan instrumento nebe hakiduk ba kotuk e lao neneik lui, ou invés aselara ou lalais, adosaun e apoio ba software livre iha ambiente korporativu, kria Open Source Initiative, nebe adopta ba termo Open Source (kódigo Aberto ou Nakloke) para bele refere ba softwares livres, e iha postura nebe pragmatismo hare husi software ba kodigo aberto hanesan solução viável ida, ho menus viés ideológika ne mak Free Software Foundation.
 
Kontrario husi ne´e nebe ema hotu hanoin, kódigu Aberta laos dehan katak simplesmente hetan acessu ba fonte código softwares (e laos necessariamente akompanha husi “4 liberdades” husi software livre). Ba licença ida ou software nebe konsideradu hanesan código Aberto ou Nakloke husi  Open Source Initiative, sira bele atende husi  10 kriterias ba Definição de Código Aberto, nebe inklui items hanesan Livre ba Redistribuição, Permissaun Trabalhos Derivados, Lae ba Discriminasaun, Distribuisaun ba  Licença e Seluk Tan.
Hare husi ponto geral, Licensas hotu nebe mak temi tia ona iha Definição ba Software Livre (Husi Free Software Foundation) iha moos husi Definição de Código Aberto ( Husi Open Source Initiative), e hudi nune ita bele dehan katakr (husi visaun komun maioria husi kasus, aou menus) Ke determinadu husi software é livre, nia moos é hanesan kódigo aberto, e vice-versa. Diferensa prática entre entidades rua ne´e nia objectivos, filosofia e modo atu agita, e laos husi softwares ou licenças.
Ba dala uluk Free Software Foundation iha nia página sobre o assunto:
Movimento ba Free Software e movimento Open Source sira nee hanesan kampos políticos 2 husi laran ba comunidade software livre nian.
Grupos radikal iha tempo ka década tinan 1960 desenvolve reputasaun ba facsoess ruma hanesan tuir mai nee: Organisasaun nebe fahe devido ba discordâncias ou la konkorda malu iha detalhes ba estratégias, e ida ne trata hanesan inimigos babain. Ou pelu menus ne´e hanesan imagem nebe ema hetan husi sira, los ka la los.
Relasaun  entre grupo movimento Free Software ho movimento Open Source nee hanesan juntamente oposto husi grupo rua ne´e.  La konkorda ba princípios básicos, mas konkorda (mais ou menos) ba recomendassaun práticas. Hodi nune ita bele e de fato servisu hamutuk iha projectos específicos oin oin. Ami la hare ba movimento Open Source hanesan inimigo ida. Inimigo mak software proprietário.
Bele hetan informasaun barak lui tan iha Wikipédia:
Ema barak hili luio termo software livre e se considera husi parte ba movimento la hanoin ke software proprietário hanesan estritamente imoral ou la iha moral. Sira argumentam, no entantu, liberdade é valiosa ou vale lui (tanto social ho pragmaticalmente) hanesan propriedade software ida ho nia próprio direito, hasas husi qualidade técnica iha sentidu nebe limitado. Mais, sira nee bele usa termo “software livre” para bele halo distancia ba alegasaun ke software ba “código aberto” é sempre tecnicamente superior lui software proprietário (ida nebe kuase sempre hatudo falso, nebe menos husi curto período ida). Hanoin ida nee, sira doin matak katak ke defensor sira ba “código aberto”, nebe konsentra exclusiva iha méritos técnicos, encorajam usuários ou utilizadores sira sacrifica sira nian liberdades (e ba benefícios nebe lori tempo nebe naruk) ho hanoin conveniências imediatistas ke software proprietário bele oferece.
Defensor ba Código Aberto argumento ba respeito virtudes pragmáticas software livre (e moos konhecido hanesan “Open source” em inglês) ao invés questaun morais nian. Dikordansia básica husi Movimento Open Source ho Free Software Foundation é hanesan kondenasaun nebe halo husi software proprietário. Existe programadores barak nebe ke usa e kontribui ba software livre, mas sira nebe manan mos osan ba desenvolve software proprietário, e la konsidera sira nia asaun imorais ou la iha moral. As definições “oficiais” de software livre e de código aberto são ligeiramente diferentes, hanesan definisaun software livre em geral konsidera mais rigorosa, mas licenças ba código aberta ida nebe la konsiderada licenças software livre geralmente obscuras ou nakukun, entaun iha prática nia laran buat hotu nebe refere ba software código aberto é hanesan moo software livre.
Mmovimento software livre, la toma uma posisaun ba trabalhos nebe ke laos ou mesmu ke software e documentasaun nebe hanesan, mas defensores sira seluk husi  software livre fiar katak  trabalhos seluk serve mos propósito prátik nebe moos hakarak livres (Hare parte Free content).
Ba  Movimento Software Livre, Movimento Social, laos é ético aprisionar konhecimento científiku ida, ida nebe iha disponível sempre, atu bele permitir ba evolusaun ba humanidade. Agora dadaun Movimento ba kódigo Aberto, ke laos Movimento Social ida, mas fila fali ba Mercado, Ho hanoin ida katak tipu software ida nee lori vantagens técnicas e económicas oin oin. Husi dala rua ba movimento nebe mosu atu bele lori  empresas sira atu adoptao modelo de desenvolvimento husi Software Livre.
Licenças ba software livre:
Existe duni licensas barak ba software livree, e la iha ida mak impede (embora ida nee laos recomenda) ke kada interessado kria rasiik nia própria licença atende ho pontos 4 liberdades básicas, hakarak ka lakohi – ou lae – cláusula copyleft ida.
Free Software Foundation mantein nia página com uma lista de licenças conhecidas, klassifika entre livres (compatible ou lae ho GPL) e laos-livres, inclui komentários kona ba assunto sira nebe temi tia ona..
Licenças livres nebe maka pupolar lui mak tuir mai ne´e:
Exemplos Konkreto ba Software Livre:
Softwares livres balun maioria husi Linux, nia ambiente gráfico KDE, ninia kompile maka GCC, server web Apache, OpenOffice.org e  navegador web Firefox, husi sira seluk tan nebe la temi iha ne´e.
Definisaun:
Husi referensias ita nia lian oficial maka abang bain rua ita bele bolu TL-Linux, ho nia expressaun katak “Software Livre” (ou “Free Software”) sei kaer konforma ba definisaun husi Free Software Foundation, e tuir nia  expresaun ba “Código Aberto” (ou “Open Source”) sei kaer conforme defini tia ona husi Open Source Initiative. Softwares sira nee konsidera hanesan livres kuando submete iha licença ida nebe kualifika hanesan software livre husi definisaun nebe temi iha leten ne´e, e sei konnsiderada hanesan nakloke ka abertos kuando submete ba iha  licença ida nebe  kualifika hanesan Kodigo Nakloke ka código aberto husi definisaun nebe temi tia ona iha leten, Lori ona konsiderasaun interseksaun entre conjunta rua ne´e.
Referências
Além dos links mencionados ao longo do texto, visite também os textos abaixo:

Wednesday, May 2, 2012

Seda Mak E-PARLIAMENT:


E-PARLIAMENT PARLAMENTO – ELETRONIKO
ARTIKEL NO.1/2012
Prepara husi: Eng Abilio Bernardo Caldas
Introdusaun:
E-Parliament ou Parlamento Eletroniko.

Saida maka Parlamento Eletroniko? Parlamentu Eletroniko hanesan meios digital ka tecnologia nebe suporta ba processo apoio parlamentares, la usa ona processu manual e analog ou ita bele dehan sai husi Parlamento Klasiku ba iha Parlamento Moderno, usa ona meios komunikasaun online, Tecnologia avansadu hodi facilita processo parlamentares ida ke transparansia, representativu, partisipatifu, sustantavel, sensibilidade ba informasaun, dados no informasaun parlamento ida ke nakloke ba publiku atu acessu lui husi acessu intranet, internet. Hamenus ona suratahan, hamenus ona tinta ba impressaun nian, aumenta ona processu lalais ba servisus apoio parlamento nian, facilita ona informasaun no dados ida ke lalais lui husi sistema informasaun parlamentares.

Teknologia Informasaun e Komunikasaun ou ICT ohin loron sai ona ferramentas ou tools nebe essensial hodi suporta no apoio processu legislativos e parlamentares mundo tomak,  apoio TIK ou ICT desenvolve e sae ho soptifikadu tebes ou processu ida ke precisa tempo e bele moos lalais, TIK ou ICT precisa e nesesita flexibilidade ou bo’ok aan livre atu assisti parlamentares sira nia responsabilidades tomak ba foti desisaun lei nian, observa no fiscaliza governo e komunika ho cidadaun lui husi meios TIK ou ICT.

Tinan hirak nee dadaun Parlamento Mundo tomak komesa investe makas no desenvolve makaas iha area Teknologia Informasaun e Komunikasaun TIK ou ICT, inklui Parlamento Nacional atu fo apoio ba funsoes parlamentares e moderniza institusaun Parlamentares. Lui husi, kompromissu komun, Kooperasaun Parlamentares e Aktividades Parlamentares nebe fahe experiencia no desenvolve meios TIC ou ICT hodi facilita processu no assisti Parlamentares hodi aplika TIK ou ICT iha environmentu Legislativo nian.

Kontribuisaun Parlamentares sira nian usa meios TIC ou ICT, hodi moos desenvolve no aprova Lei lubun idak ba procedimentos no regulamentos ba lalaok TIC ou ICT nian. Lei kommun ba protesaun no utilizasaun meios TIC ou ICT hanesan: Lei ba Cybercrime nebe hetan ratifikasaun husi nasaun lubun idak, online, internet e lei seluk kona ba assunto ICT iha mundo.

Ohin Loron “Rede Mundial” Parlamentares sira tengki ou bele usa no utilize meios TIK ou ICT atu bele sai diak lui ba representasaun, transparansia, partisipasaun, acessibilidade, akountabilidade e efikasia iha sira nia funsaun lor loron nian hanesan parlamentares.  Hanesan Parlamentares emprega tecnologias,  parlamentares precisa foti issu nebe in globa esforsu tomak no halao knar  atu bele atingi processu legislatifu lui husi apoio TIC ou ICT.

Lui husi e-Parliament bele asegura balansu inklusifa ba informasaun sociedade nebe suporta ba processu demokratiku. Lui husi dalan oin oin Parlamentares sira bele kontribui ba usa meios TIC ou ICT ba influencia processu distribuisaun informasaun ida ke nakloke ka transparansia ba iha cidadaun tomak iha nasaun no mundo tomak hodi maintain no hametin demokrasia (E-Democracy) e (E-Society).

Sistema Aplikasaun nebe usa ba apoio serviços parlamentares nian maka tuir mai ne´e:
1.       Sistema Apoio Processo Legislativo
2.       Sistema Apoio Parlamentares
3.       Sistema Informação Parlamentares
4.       Sistema Áudio e Vídeo
5.       Sistema Gestão Administrativo Parlamentares
6.       Sistema Gestão Financeira e Plano
7.       Sistema Integrado Recurso Humanos
8.       Sistema Informação dos Servidores ou Funcionários
9.       Sistema Votação Eletrónico
10.   Sistema Arquivo documentação
11.   Sistema Arquivo Fotográfico
12.   Sistema Registo Correspondência
13.   Sistema Biblioteca e Catalogação
14.   Sistema Lista de Presença Servidores e Deputados
15.   Intranet
16.   Extranet
17.   Portal ou Web
18.   Correio electrónico


Software Livre:

Parlamento nasaun avançado começa iha ano 2005, comesa hahu ona halao migração estapas ba iha Software Licença ba Software Livre, Parlamanto sira ne´e consegue halao implementação software livre ho targeto ida ke sai husi risco migração nian kuase atingi 80% ba nia implementação hanesan Parlamento Reino Unido ou Inglaterra, Parlamento Finlandia, Parlamento Brasil, Parlamento Correia e Parlamento Europeia avançado.

Software Livre sai ona questaun fundamento ba Parlamento Avançado no Desenvolvido ba iha área implementação no tama iha fase finalização ba ulitiza iha serviços apoio tecnologias modernas ba iha Parlamento ida idak. Rasaun fundamento ba Parlamento mundo tomak nebe adere iha organisasaun IPU hodi opta software livre, maka atu bele miniza dadaun custo ba sistema aplicativo parlamentares e fahe aplicativo ou sistema parlamentares ba Parlamento sira nebe la iha kbiit atu hola Software Licensa e hodi selu Outsourcing ba desenvolvimento sistema ida, ba parte seluk moos atu combate moos pirataria iha software rasiik. Assegura Copyright ou GNU Licence.


Infra-estrutura básico TIC iha Parlamentares:

1.       Computadores ou PC
2.       Laptops
3.       Printer
4.       Scanner
5.       PC Tablet
6.       Switch
7.       Servers
8.       Finger Print
9.       Access Control
1.   UPS
1.   PABX
1.   VSAT
1.   Wireless
1.   Tower
1.   Rack
1.   Tape Backup
7.   Twin Clients
1.   Firewall Device
1.   External Disc
  
Partisipasaun Parlamentares (e-participation):

Partisipasaun maximu Parlamentares ba kontribuisaun processu legislatifu e aktifu ba fahe informasaun no debates publiko e debates partisipatifu lui husi forum online ho cidadaun no eleitores sira lui husi meios TIC ou ICT. Parlamentares sira grante processu partisipasaun cidadaun sira nian iha processu demokratisaun nian nee lao ho diak lui husi rekomendasaun, sugestaun no debates husi cidadaun sira nian ba partisipasaun Parlamentares sira nian iha processu legislatifu.

Forum discussaun online (e-forum):
Forum discussão online hanesan meios electrónico ida nebe usa moos iha Parlamantares sira, hodi bele hamosu diskussaun ba assunto nebe nakloke ba publico no moos entidades hanesan Governo, lui husi interactivo fórum discussão ba debates oin no temas oin nebe bele facilita ba processu legislativo nebe transparência no demokratico.

Tamba Sa maka Parlamento Nacional banati dalan Parlamento Elektoniko? Parlamento Nacional hanesan moos membro ba Internasional Parliemnt Union www.ipu.org (Nasaun hamutuk 125), nebe opta ona e regula ona utilizasaun meios Tecnologia de Informasaun e Komunikasaun hanesan meios ida ke importante ba iha processo parlamentares tomak iha mundo atu bele hetan processu ida ke Demokratiku duni, Tranparansia duni, informasaun no dados ida ke nakloke ba publiko e mundo. Usa meios Teknologia bele facilita komunikasaun ida ke lalais entre Parlamento Mundo nian.

Parlamento Nacional de Timor – Leste www.parlamento.tl , Parlamento ida ke foun e nurak hela ba iha processo desenvolvimento Tecnologia de Informação e Comuicação, nebe sai moos membro ba iha International Parliament Union (IPU) nebe hamohon aan iha Parlamento Mundo Tomak, Sai moos membro iha Parlamento CPLP nian. E instituisaun seluk nebe hamahon iha institusaun boot nebe hanesan Global ICT Parliament www.globalict.org (Nasaun hamutuk 125) e ASG-PLP www.asg-plp.org Centro Informática (Nasaun hamutuk 8).

Parlamento Nacional de Timor – Leste, hahu husi primeiro assembleia constituente 2002, hahu ona utilza meios Tecnologia de Informação e Comunicação e moos sistema sonoro ou Audio Visual hodi facilita servisus ba apoio processo Parlamentares nebe tuir dalan parlamento-eletroniko ou e-parliament.

Atu atingi objetivu no missaun ba parlamento eletroniko. Parlamento Nacional hetan apoio husi entidades hanesan Parlamento CPLP hanesan Assembleia Republika Portugal, Camara dos Deputados Brasil, UNDP, Congresista Americano nebe lui husi ASIAN Foundation e Moos entidades Governo Australia, entidades sira nee maka fo apoio tomak ba iha processo desenvolvimento Tecnologia de Informação e Comunicação ou ICT ba Parlamento Nacional, Congresista Americano lui husi ASIAN Foundation fo apoio Servidores e Computadores ba utilização iha parte Biblioteca Parlamento Nacional iha tinan 2007 e ikus tinan 2012 fo tan  apoio ba acessu internet lui husi VSAT e equipamento redes ou network nian ba distribuisaun linha internet nebe implementa iha Parlamento Nacional, UNDP nebe halao moos Projetu iha Parlamento Nacional, ajuda iha parte desenvolvimento ICT lui husi apoio acessor ICT nian no Plano e Estratégia ICT nian atu bele banati tuir dalan ba processo e-parliament hahu husi 2007 e 2011 kontinua halao programa balun ba apoio sistema Asset e ba moos Transkrisaun ba apoio processu parlamentares.

Parlamento Nacional Rasiik moos lui husi nia orsamento rasiik, hahu husi tinan 2008 to iha 2012 nee investe ona iha area desenvolvimento ICT nian ho kompras equipamento informatika, equipamento sistema seguransa no komunikasaun nebe hahu husi tinan 2010, estabelese ona infra-estrutura servidores, computadores ba clientes e redes e apliksaun ba suporta nebe estabelese ba apoio servisus Parlamento Nacional.

kooperasaun:
kooperasaun estabele moos ho Pais Parlamento CPLP nian, hanesan Assembleia Republika Portugal www.parlamento.pt  e Camara dos Deputados Brasil, lui husi programa formasaun no visita estudo ba iha centro informatika hodi bele hetan experiencia no implementsaun sistema ICT nebe tuir dalan e-parliament nian.

Lui husi programa kooperasaun nebe estabelese ho entidades sira nee maka hahu husi tinan 2007 to iha 2012 ne’e, Secretariado – Geral do Parlamento Nacional, Divisaun Teknologia Informasaun e Komunikasaun ou DITIC hetan apoio no estabele projetu signifikante ba iha desenvolvimento TIK hahu husi parte infra-estrutura e moos sistema nebe implementa durante periodu ba implementasaun ba processu e-parliament.


Eng. Abilio Bernardo Caldas


Seda Mak INTRANET?


ARTIKEL NO.2/2012
Prepara husi: Eng Abilio Bernardo Caldas



INTERNET
Organizasaun, Institusaun, setor privado ka sociadade civil e seluk tan ida nebe maka la usa meios Internet iha nia fatin? Hanesan Institusaun boot nasaun nian, Parlamento, Governo, Tribunal Recurso e moos ba setor empresa publico e empresas privadas, Sociadades Civil e komunidades.
Tamba necessidades ba informasaun maka kria meios internet nebe ohin loron ita hotu konhese ida hakbesik mundo ne´e ho informasaun ida nebe la iha nia limites no meios komunikasaun ida ke fácil no lais tebes depende ba tecnologia nebe nia usa no capacidades ba linha internet iha fatin ida. Internet mosu iha era ou tempo Guerra fria iha tinan 1960 a 1970. Governo Norte-americano desenvolve sistema redes ida nebe liga computadores militares sira nian bele troka informasaun entre sira iha rede nebe estabelese maka ARPANET nebe ohin loron ita konhese Internet.
Definisaun Internet:
Definisaun Internet, Inter e Net, Interligasaun Redes ou hanesan redes nebe espalha ka ligasaun ba mundo tomak ou rede nível mundial nian, ida nebe hamosu interligasaun ho computadores utiliza protoco internet nian hanesan protocolo ba enderreso http e porta 80. Internet ohin loron sai dominante iha sector hotu hotu hanesan meios ba pesquisa nian nebe ohin loron lui husi Google engine ita bele hetan informasaun barak tebes. Iha Março 2007, fórum international Internet nian halo kompleto survey nebe fo sai resultado 16,9% populasaun mundial utiliza internet ou husi ema 1.1 bilhaun. Ohin Lui tia tinan 5, pupulasaun ba acesso Internet iha mundo aumenta lui tan no nebe hetan survey iha tinan 2007.

Internet serve ba saida:
Internet serve hanesan principais meios komunikasaun nebe inventa husi ema atu bele transmiti dados nebe ho distancia, serve hanesan fatin pesquisa no konsulta informasaun nebe entre ema individual ka grupo ou intitusaun ka nasaun bele partilha informasaun ba malun hanesan rede publico ou rede privado nebe lui husi protesaun sistema seguransa redes nian. Internet ohin loron serve no facilita tebes intitusaun ka nasaun ida atu bele halo moos publicidade ba nia institusaun no ni arai leui husi meios hanesan website, e serve moos transmiti informasaun no kontakto ba malu lui husi email hanesan moos protocolo ida husi internet rasiik ba porta 25 nian. Ho internet ita bele transmiti texto, fotos, vídeos halo ligasaun ho lian ou voice e vídeo ho ema nebe iha fatin seluk ou rai seluk.
INTRANET
Seda mak Intranet? Intranet hanesan rede lokal ida ou ita bele bolu hanesan pilar ida ho naran LAN ho lian Ingles (Local Area Network) nebe estebele lui husi protocol TCP IP, rede local ou rede nebe ho nia dimensaun la laun. Intranet ohin loron nia funsaun significante tebes ba iha institusaun, governo, empresas ka sociadade civil nebe estabele sira nia rede local rasik hodi sai hanesan fontes ba fasilita interligasaun computadores, laptops, printer, fahe files, vídeo e audio e sistema aplikasaun nebe instala iha sistema rede local nebe estabelece lui husi protocolo TCP IP e ba distribuisaun IP DHCP Dinamik e Statistik nebe bele kontrola husi server ida ka computador ida nebe sai hanesan central ba distribuisaun IP nian. 
Intranet serve ba saída?
Intranet serve ba funcionalidade intitusaun, Governo, empresas, Sociedade Civil, setor edukasaun, setor seguransa e defesa, lui husi meios intranet ita bele halo ona poupansa ba iha distribuisaun documento, ficheiros, vídeo e áudio ou texto ruma iha fatin ida deit atu bele partilha ba malu ou share ba malu fácil lui e poupa moos gastos ba orçamento hodi hola suratan ka CD mamuk, ou sistema nebe haketak husi redes ou exemplo hanesan funcionário ida hakarak hetan kontaktos nia chefes sira, funcionário ida nee bele tama iha aplikasaun intranet e bele pesquisa iha parte kontaktos nian, funcionamento intranet ita bele hamenus ona produsaun suratan barak barak e poupa mos tinta ba printer nian atu evita print document nebe la precisa kuando ita bele moos konsulta deit e tau iha ita nia computador nebe servisu ba. E bele sai sistematiku lui ba informasaun no dados nebe la iha burokratiko.
Intranet serve ba funcionamento gestaun ba dados nian iha server ida ka computador ida nebe bele fahe ba grupo, acesso ba intranet bele lui husi aplikasaun intranet nebe ho interface web nian ou lui husi protocolo http. Ou bele moos lui husi Login script nebe estabelese iha plataforma Microsoft nian, Active Directory.
 
Acesso ba intranet iha nia limitasaun ba acesso individual ka grupo nebe determina lui husi nível segurança nian nebe estabelese iha institusaun ida ka pessoal nebe maka sai hanesan controlador ba acesso intranet nebe lui husi usuário ou users e senha ka palavra-chave nebe defini husi ema nebe maka kaer hanesan administrador ba sistema intranet. Intranet bele moos hanesan fontes ba informasaun base nebe bele transmiti ba iha intranet lui husi protocolo ba rede internet nian hodi sai ba acesso externa nian ou WAN (Wide Area Network).
Arquitectura Intranet nian?
Arquitectura intranet básico nian maka bele usa servidor ka server ida hanesan fonte ba gestaun dados nian e bele moos usa ba aplikasaun intranet nian nebe desenvolve ho interface web nian e base dados bele moos iha server ida deit, nee so funciona ba institusaun ka entidades nebe la iha volume serviços ka dados nebe boot, maibe kuando institusaun nebe boot e iha orçamento nebe suficiente bele fahe arquitectura no sistema sira nee ba iha servidor ida idak nian, ohin loron komesa iha ona tecnologias nebe foun hanesan virtyal machine no cloud nebe halo servidor ka server ida deit bele simu arquitectura 2 ka 3 hanesan nee ho aplikasaun la hanesan. Intranet bele funciona ho arquitectura computador ida nebe iha kondisaun ba armazenamento dados, placa redes ou network card e hard disk nebe suficiente, memory nebe boot lui husi 2GB pelo menus, Processor Pentium 4 ba leten.

Intranet sei bele facilita tan utilizasaun ba protocolo komunikasaun nian hanesan protocol ba smtp ba email local nian laos deit ba meios protocolo http nian nebe usa ba acesso internet, iha intranet moo sita bele usa protocolo http hanesan local host ou so acesso web interface local deit. Geral lui plataforma ba acesso intranet feito husi servidor local ida e rede local ida hanesan ita temi tia ona iha introdusaun LAN nebe instala iha institusaun ida ka mesmo ema individual ida.
EXTRANET
Seda maka Extranet? Extranet hanesan extensaun husi intranet ou konjugasaun redes nebe husi intranet nian LAN ho WAN, husi rede local ba rede nebe exterior nian, nia funsaun hanesan ho intranet, intranet ita so bele acesso deit iha ita nia área, exemplo hanesan acesso iha institusaun ida. E acesso ba extrenat hanesan funsaun ida nebe estabelese rede WAN ou rede ba exterior ho objetivu katak dados no informasaun nebe hetan iha intranet bele moos acesso husi luir ho dalan ba acesso internet nian nebe defini lui husi moos nível acesso segurança nian hanesan bele usa deit protocolo http ou protocolo https ba acesso autenticadu ho username e palavra-chave. Hare ba nível de Seguransa iha parte extranet nian sei la hanesan ho intranet mesmu ke sai husi raiz ida deit e plataforma ida deit, maibe iha konfigurasaun sistema seguransa nebe halo diferente hanesan acesso ba estabelese rede interligasaun e moos acesso ba tama iha interfase dados no informasaun nian. Ho sistema extranet ohin loron, bele evita ona ita lori external hardisk ka disco seluk nebe ita grava husi intranet, tambá dados nebe ita hetan husi extranet hanesan moos dados nebe tau iha intranet. Lui husi extranet bele facilita tebes funcionários ka entidades ruma kuando halo viagen ba luir k aba tuir encontro ruma sira bele foti sira nia apresentasaun sira nee ka dados nebe precisa atu halo debates ka distribui ba ema seluk ou participantes sira iha seminário ruma ka reuniaun ruma.